مشاهده فیلم در کانال های MEDIAVRTV

فیلم 360 درجه موسیقی ایرانی و هویت - قسمت دوم: بخشی های شمال خراسان

بخشی در واقع ادامه نسل «اوزان»‌های قدیم‌اند در حوزه‌ها‌ی فرهنگی ترک‌زبان. اوزان وظیفه‌‌ی هدایت روحی قوم و قبیله‌ی خود را به‌عهده داشته، حتی مراسم مذهبی اجرا می‌کرده و خوانندگی و نوازندگی می‌کرده، حافظه‌ی قوم و قبیله در انتقال قصه‌ها و اساطیر آن منطقه بوده. قدرت سرودن شعر، توانایی خواندن داشته،  و حتی قدرت ساختن ساز. بخشی از وظایف اوزان‌ها به بخشی‌های دوره‌ی معاصر منتقل شده و بخش دیگرش به گروه‌های اجتماعی دیگر مثل هدایت روحی و معنوی جامعه، یا مانند موسیقی‌درمانی. «الیا قلی یگانه» تا زنده بود می‌آمدند دنبالش و برای تسکین سرخک می‌بردندش تا با دوتارش مقام مخمس را بنوازد. یگانه تتمه‌ی سنت موسیقی درمانی اوزان‌های قدیم را داشت. ولی غیر از  ترکمن‌ها در شمال خراسان بخشی‌های ترک و کرد این سنت موسیقی‌درمانی را ادامه ندادند. درباره‌ی «هدایت روحی و معنوی» جامعه، هنوز بخشی از آن در «ملاغلامحسین افکاری (بخشی)» همچنان وجود دارد. ایشان روحانی هستند و به نیاز منبر هم می‌روند. صیغه‌ی عقد و طلاق را جاری می‌سازند، موعظه و مصیبت می‌خوانند. حسین یگانه هم در دهه‌ی اول عاشورا از تعزیه‌خوانان مهم شمال خراسان بود. صدای قرایی داشت که نذر داشت ده روز اول محرم را تعزیه‌خوانی کند. ولی به‌طور کلی باید گفت که هدایت روحی و معنوی جامعه پس اوزان‌ها در دست گروه‌های اجتماعی دیگر قرار گرفت و بخشی‌ها فقط به موسیقی پرداختند.
بخشی‌ها آدم‌های متفاوتی با توانایی‌های خاص نسبت به آدم‌های دیگر یا حتی گروه‌های دیگر موسیقی‌دان در شمال خراسان بودند. یک بخشی اول از هر چیز باید قدرت نفوذ بر جمع داشته باشد. بخشی که خجالتی باشد هرگز بخشی نمی‌شود. بخشی باید یک جمع را ظرف چند ثانیه در چنگ خودش به تسخیر درآورد. این اولین خصوصیت مهم یک بخشی است، مثل امروز که یک روحانی که بر منبر می‌رود. این قدرت نفوذ بر جمع یکی از مهم‌ترین خصوصیات بخشی‌های شمال خراسان و البته بخشی‌های ترکمن بوده است. دوم داشتن تکنیک بالا در نوازندگی دوتار (بخشی‌ها فقط دوتار می‌زدند)، سوم توانایی خواندن آواز، آوازهای سخت و پیچیده، چهارم داشتن یک حافظه‌ی قوی شعری از خصوصیات بارز بخشی‌ها بوده است. در شمال خراسان بخشی‌های باید هم به فارسی، هم ترکی و هم کردی بخوانند. بخشی فارس وجود ندارد. بخشی‌ها یا کرد هستند یا ترک ولی اشعاری که می‌خواندند بعضاً به زبان فارسی نیز بود. آنها هم باید حافظه‌ی شعر کردی می‌داشتند، هم حافظه‌ی شعر ترکی. این آسان نیست، داشتن رپرتوار سنگینی در موسیقی و ادبیات واقعاً دشوار است. در کنار همه‌ی اینها می‌بایست نقالی بلد می‌بودند. کار بخشی‌ها داستان‌گویی همراه با موسیقی بود. آنها بخش زیادی از این قصه‌ها را با نقالی تشدید می‌کردند و لابه‌لایش زخمه‌های مختصری روی دوتارشان می‌زدند. به یک جای خاص قصه که می‌رسیدند متن تبدیل به شعر می‌شد که با یکی از مقام‌هایی که در حافظه داشتند، تطبیق می‌دادند و به آواز می‌خواندند. بنابراین داشتن قدرت نقالی هم یکی از مشخصات بخشی‌های شمال خراسان و البته ترکمن‌ها بود. نکته‌ی دیگر نیاز به داشتن طبع شعر است. بخشی‌های شمال خراسان باید به کردی، ترکی و فارسی شعر می‌گفتند. گاهی نیاز می‌شد در یک مجلسی بنا به اتفاقی که آنجا رخ می‌داد، بداهه‌ شعر بگویند و با موسیقی اجرا کنند. گاهی خودشان هم مسیر یک قصه را بنا به وضعیت خاص مجلس تغییر می‌دادند، در این وضعیت باید شعری به قصه اضافه و جایگزین شعری که در داستان وجود دارد، می‌کردند. قدرت بداهه‌خوانی و بداهه‌نوازی در لحظه از دیگر خصوصیات بخشی‌ها بوده. اگر یک مقام را ده بار از یک بخشی بشنویم با ده اجرای مختلف روبرو خواهیم شد که البته مبنای همه‌ی آنها یکی است ولی چون مبتنی بر بداهه‌ است هر بار یک حس دارد. بخشی‌ها معمولاً سازشان را خودشان می‌ساختند، به عبارتی ساختن دوتار هم یکی از تخصص‌های بخشی‌ها به حساب می‌آید.
بخشی‌های شمال خراسان در قدیم، هم بخشی‌گری می‌کردند و هم سلمانی. حاج محمد‌حسین یگانه یک مغازه‌ی کوچک سلمانی در قوچان داشت. وقتی چند بخشی در این مغازه جمع می‌شدند، دکان به حلقه‌ی مشاعره بخشی‌ها تبدیل می‌شد. همه ساز به دست درباره‌ی مقام‌ها و داستان‌ها و شعر‌ها با هم به بحث می‌پرداختند و بعضی وقت‌ها از هم غلط می‌گرفتند. در این شرایط خدانکند که کسی می‌آمد و می‌گفت که سر من را اصطلاح کند، بخشی‌ها دنیا را بر سرش خراب می‌کردند که «تو مگه کوری و نمی‌بینی که ما در حال بحث هستیم»! مغازه‌ی حاج حسین یگانه مثل یک حوزه بود که همه‌ی بزرگان بخشی‌گری در آن جمع می‌شدند و درباره‌ی موسیقی به بحث می‌پرداختند و حتی نوازندگان جوان را هم بین خود راه نمی‌دادند.
هر تخصص بخشی‌ها در مقایسه با موسیقی‌دانان مناطق دیگر یک هنر محسوب می‌شود که بخشی‌ها همه‌ی آنها را با هم داشته‌اند. در واقع بخشی‌های شمال خراسان یکی از مهم‌ترین گروه‌های موسیقی‌دان در مناطق مختلف ایران به شمار می‌آیند. عملکرد بخشی‌ها با عاشیق‌های آذربایجان و بخشی‌های ترکمن همتاست و شاعرهای بلوچستان هم چنین نقشی در جامعه‌ی خود دارند.
بین بخشی‌ها در قدیم همیشه رقابت بوده. سنتی بین آنها وجود داشت که در عروسی‌ها جمع می‌شدند. جریانی بین دو یا چند بخشی مانند مسابقه ایجاد می‌شد و آن‌قدر ادامه می‌یافت که رقیبان یکی یکی از میدان خارج شوند. یا نوازندگی تکراری می‌شد و یا شعر تمام می‌شد. بخشی برنده، ساز بخشی دیگر را می‌گرفت، این یعنی تو دیگر بخشی نیستی و حق اجرا نداری. این سنت در عاشق‌ها هم وجود داشته که به آن «دئیشمه» می‌گویند. بعد از چند ماه ریش‌سفید‌های محل می‌رفتند و ساز را پس می‌گرفتند و وساطت می‌کردند که بخشی مغلوب به صحنه موسیقی برگردد. این اتفاق درحالی روی می‌داد که این بخشی ممکن بود چندین ساز در خانه داشته باشد اما اجازه نداشت که دست به ساز ببرد. در این بین شطینت‌هایی هم در مجالس صورت می‌گرفت. «سهراب محمدی» دوتارنواز کرد است که در آشخانه زندگی می‌کند، پدرش نیز بخشی بوده. او تعریف می‌کند که اگر سیم دوتار چرب باشد صدای خوبی نمی‌دهد و به اصطلاح ساز کر می‌شود. در مجلسی که قرار بود این رقابت روی دهد یکی از طرفین به بهانه دیدن ساز و تعریف از ساز رقیب، دست در گوش برده و به سیم ساز می‌کشید!

بهروز وجدانی عضو هیئت علمی پژوهشی سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری و مدرس موسیقی سنتی و نواحی ایران در مرکز آموزش عالی میراث فرهنگی از سال ۱۳۸۳ تا سال ۱۳۸۷ بود. او همچنین عضو کمیته ملی موسیقی یونسکو و عضو هیئت مدیره کانون پژوهشگران خانه موسیقی ایران از سال ۱۳۸۷ تا کنون و رئیس این کانون از بهمن ۱۳۸۹ بوده‌است. وی از سال ۱۳۸۰ عضو کمیته ملی فولکلور، دانش سنتی و منابع ژنتیکی می‌باشد. او سابقه سخنرانی در چند اجلاس یونسکو را نیز دارد.

وی همچنین چندین مقاله در حوزه‌ها و موضوعات مرتبط با مردم‌شناسی و فرهنگ عامه منتشر کرده‌است. هروز وجدانی در تهیه و تدوین پرونده‌های «موسیقی بخشی‌های خراسان»،موسیقی اقوام ایرانی برای ثبت در فهرست نمونه میراث فرهنگی ناملموس یونسکو و ثبت جهانی «کمانچه»مسئولیت داشته و همچنین در ثبت ردیف موسیقی سنتی ایران در یونسکو همکاری داشته‌است.

سیروس مهاجری  (1363) موسیقیدان ،پژوهشگر ،مولتی اینسترومنتالیست با سازهای تخصصی پیانو  (گرایش نوازندگی پیانو ایرانی) باس گیتار ،نوازندگی را از سال 1373 نزد استاد محمد جواد عبداللهی (1321) آغاز نموده و در این دوران  در ارکستر ها و گروههای زیادی در تهران و شیراز به همکاری پرداخته است. وی در سال 1386 در جشنواره فجر به همراهی کوارتت حسین زارع به عنوان رتبه دوم جشنواره فجر نایل گردید.عمده حضور وی در عرصه موسیقی در دو دهه اخیر  به عنوان نوازنده پیانو ایرانی و باس گیتار  با هنرمندان معاصری چون بیداد ، شهرام ملک  زاده ، محمد صادق اسحاقی، سینا سبکروح ، فرهاد کاظمی ، احمد استرحام لاری،خسرو کیان راد، پیمان رسولی ،آرش احمدی نسب ، محسن یگانه ، گروه هیوا ،گروه ارشان ،گروه موسیقی نای و نی ،گروه راک اٌرٌد(فستیوال یوسف اسلام ) ،گروه تلفیقی آشتی و …. می باشد.

بیشتر فعالیت های پژوهشی وی در موسیقی ایران  در موسیقی دوران قاجار و دوران پهلوی و شیوه های ارکستراسیون ملی و بالاخص  شیوه های نوازندگی پیانو در تاریخ موسیقی ایران بوده است .سیروس مهاجری در سال 1397 اولین پیشنهاد ثبت میراث ناملموس فرهنگی خود را در عرصه ملی با عنوان شیوه پیانونوازی استاد جواد معروفی را به همراهی گروهی از نوازندگان و اساتید معاصر  پیانو ایرانی به سازمان میراث فرهنگی ارایه نمود که با رای اکثریت آرا در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسید.وی در آلبومهای موسیقی بسیاری به نوازندگی پرداخته و در سالیان اخیر بیشتر فعالیت های ایشان مرتبط با تولید محتوای پژوهشی و آموزشی  و نوازندگی در آلبومهای موسیقی هنرمندان معاصر در ایران و خارج از ایران بوده است .

نام فیلم: موسیقی ایرانی و هویت قسمت دوم: بخشی های شمال خراسان

ژانر: موسیقی

تهیه کننده: مدیا وی آر رسانه

کیفیت: HD, FULL HD, 2K, 4K

مدت زمان: 21:58 دقیقه

زبان: فارسی

iframe src=”https://samsungvr.com/watch/1OucVBtcPju?autoplay=true” frameborder=”0″ allowfullscreen width=”640″ height=”360″></iframe